Zajezdnia Tramwajowa

Przy zbiegu ulic św. Wawrzyńca i Gazowej znajdują się zabudowania najstarszej krakowskiej zajezdni tramwajowej.  Cały kompleks wzniesiono etapami w końcu XIX i na początku XX w. Pierwsze obiekty wybudowała spółka Compagnie Générale des Chemins de Fer Secondaires (Belgijskie Towarzystwo Kolei Lokalnych),założona przez Banque de Belgique (Bank Belgijski), która otrzymała od gminy Kraków koncesję na budowę i eksploatację pierwszych w mieście linii tramwajowych. Cały zespół jest unikatem i ze względu na wspomnianą architekturę drewnianą z wypełnieniem ceglanym, i ze względu na zachowanie w jednym, zwartym kompleksie różnorodnych chronologicznie obiektów związanych z komunikacją miejską.

Najstarszy zachowany do dzisiaj obiekt, zajezdnię tramwaju konnego wąskotorowego, o rozstawie szyn 900 mm, a także stajnie i obiekty administracyjno - magazynowe wybudowano w 1882 r. według projektu H. Gérona, zmodyfikowanego na wniosek służb magistrackich. W efekcie powstał budynek o drewnianym szkielecie z wypełnieniem ceglanym, zwany „murem pruskim”, który był bardzo rzadko stosowanym w Krakowie typem budownictwa. Przez kilkanaście lat zajezdnia obsługiwała tylko jedną linię tramwaju, prowadzącą od Mostu Podgórskiego do Dworca Głównego. Zajezdnia tramwaju konnego rozbudowana została w 1896 r. według projektu Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla, poprzez przedłużenie jej do ul. Gazowej, a rozbudowa wiązała się z zakupieniem nowych wozów tramwajowych w związku z uruchomieniem drugiej linii tramwajowej od Rynku Głównego do Parku Krakowskiego.

W 1900 roku, wraz z elektryfikacją linii tramwajowych, zespół rozbudowano. Wybudowano wtedy solidny, murowany kompleks hal  dla tramwaju elektrycznego wąskotorowego, mieszczący zajezdnię, warsztaty, oraz elektrownię wg projektu Karola Knausa (1846 – 1904).

 Kolejna poważna rozbudowa, związana z zakupieniem przez Krakowską Spółkę Tramwajową, ówczesny odpowiednik dzisiejszego MPK S.A., wagonów normalnotorowych (o rozstawie szyn 1435 mm), miała miejsce w latach 1912 - 1913, kiedy to powstały dyspozytornie i zajezdnie normalnotorowe, zarówno po parzystej jak i po nieparzystej stronie ul. św. Wawrzyńca.  Wszystkie wspomniane budynki zostały wzniesione w konstrukcji „muru pruskiego”. Na początku lat 20. KST poszerzyła tabor o autobusy i w tym okresie na terenie zajezdni powstały garaże i warsztaty autobusowe, także w typie „muru pruskiego”. Trzeba wspomnieć, że konstrukcje takie nie należą do trwałych, stąd uzasadnione przypuszczenie, że planowano wtedy wybudować nową, większą zajezdnię, co faktycznie zostało zrealizowane w roku 1939, kiedy uruchomiono zajezdnię przy obecnej ul. Brożka.

W końcu lat 50. i na początku lat 60. tramwaje ostatecznie zniknęły z zajezdni przy ul. Św. Wawrzyńca, w której urządzono warsztaty autobusowe i magazyny.

Cały kompleks po obu stronach ul. Św. Wawrzyńca (po nieparzystej to obiekty będące dziś własnością gminy, po parzystej – własność Kanoników Laterańskich) wpisany został w 1985 r. do rejestru zabytków, pod numerem A - 680. W zrewaloryzowanych budynkach gminnych mieści się dzisiaj siedziba Muzeum Inżynierii Miejskiej.

W skład kompleksu zarządzanego przez Muzeum Inżynierii Miejskiej (ul. Św. Wawrzyńca 15 - 17) wchodzą:
a) zajezdnia tramwaju wąskotorowego (hala D1)
Wybudowana  w 1900 r. według projektu Karola Knausa hala postojowo – remontowa dla 30 wąskotorowych wozów tramwajowych, w latach 60. XX wieku została zaadaptowana dla potrzeb komunikacji autobusowej -  urządzono w niej warsztat mechaniczny oraz regeneracyjny. W 1993 r. w hali ulokowano Składnicę Taboru Zabytkowego, a w 1999 r. ekspozycje Muzeum Inżynierii Miejskiej. Obecnie znajduje się tam wystawa „Z dziejów polskiej motoryzacji”.

b) warsztaty tramwajowe (hala D2)
Pochodząca z 1900 r. hala, wzniesiona również wg projektu Karola Knausa, wykorzystywana była do przeglądów i napraw tramwajów wąskotorowych. Po likwidacji wąskotorowych linii tramwajowych w 1955 r. służyła jako warsztaty i zaplecze magazynowe obsługi tramwajów i autobusów. Od 2000 roku hala podlega Muzeum Inżynierii Miejskiej i jest wykorzystywana jako sala wystaw czasowych.

c) elektrownia tramwajowa ( hala D3)
Zespół hal generatorni, kotłowni i akumulatorni wybudowano w 1900 r. według projektu Karola Knausa dla potrzeb trakcji tramwajowej. Elektrownia ta zaprzestała działalności w 1917 r. w związku z przejęciem roli dostawcy energii dla tramwaju przez Elektrownię Miejską, a hale zaadaptowane zostały na warsztaty, magazyny i garaże.
Od 2001 r. hale użytkowane są przez Muzeum Inżynierii Miejskiej. Po rewaloryzacji w generatorni urządzono ekspozycję „Wokół Koła”, natomiast dawna kotłownia i akumulatornia pełnią funkcje odpowiednio sali wystaw czasowych i biblioteki.