Mosty Krakowa do 1945 roku

termin udostępniania: 20 grudzień 2002 r. - 30 marzec 2003 r.

W styczniu 2003 roku przypada 90-lecie otwarcia III Mostu na Wiśle w Krakowie (oddany do użytku 20.01.1913 r.) oraz 70-lecie otwarcia mostu Piłsudskiego (oddany do użytku 19.01.1933 r.) Ta okazja skłania do szerszej refleksji nad dziejami krakowskich mostów i ich historyczną rolą w codziennym życiu miasta, a także nad ich rolą w historycznym krajobrazie miasta. Mosty jako budowle inżynierskie zawsze służyły integracji miasta - w skali lokalnej poszczególnych części miasta ze sobą, w skali ponadlokalnej z najbliższą okolicą, z krajem, z zagranicą, pamiętając o wielowiekowej roli Krakowa jako węzła na skrzyżowaniu europejskich traktów komunikacyjnych. Z tej integracyjnej funkcji wynikała stymulacja przestrzennego i gospodarczego rozwoju miasta. Most jednakże to nie tylko funkcja, ale i estetyka - wynikająca ze specyfiki kształtu, zależnego od inwencji projektanta oraz możliwości i potrzeb społeczności w danym momencie historycznym - i konstrukcja - rozwiązanie inżynierskie znamienne dla czasu powstania, reprezentatywne dla etapu rozwoju techniki mostowej.

W licznej rodzinie mostów krakowskich "głowami rodziny" były zawsze mosty wiślane. Trzeba cofnąć się do wieku XIX-go, by uświadomić, że od czasów Kazimierza Wielkiego z Krakowa na Kazimierz można się było dostać tylko i wyłącznie mostem Stradomskim, który łączył dzisiejszą ul. Stradomską z ul. Krakowską. W XIX wieku istniał też drugi most "krakowsko-kazimierski", znajdujący się w ulicy Starowiślnej. Były to mosty na Starej Wiśle; zasypano ją w 1879 r., po tej linii biegnie dziś ulica Dietla. Na Starej oraz Nowej Wiśle (dzisiejszym głównym biegu rzeki) przez wieki powodzie i wiosenne pochody lodów zrywały stałe mosty drewniane - nawet wybudowany z wyjątkowo potężnych belek dębowych most Karola zniosła sławna powódź w 1813 r. Dopiero wysokowodne mosty na murowanych filarach zdolne były oprzeć się tym zagrożeniom. Pierwszy z nich, most Podgórski, posiadał drewniane przęsła łukowe i powstał dopiero w 1850 r. Drugi: Dębnicki, stalowy most kolejowo-drogowy, zbudowano w 1888 r. Wspomniane: III Most - ze Starowiślnej do placu Zgody - oraz most Piłsudskiego - z ul. Krakowskiej do ul. Na Zjeździe - powstały już w XX wieku. Krakowowi były niezbędne także liczne inne mosty: około 1900 roku w miescie i okolicy znajdowało się ponad 100 mostów. Trudno dziś sobie wyobrazić, że aby dostać się spod filharmonii pod "Jubilata" (których naturalnie wtedy nie było), należało przejść przez most w ul. Zwierzynieckiej przy budynku "Sokoła"; idąc ulicą Smoleńsk - należało przejść przez most; aby udać się na Błonia ulicą Wolską (dziś Piłsudskiego) - należało przejść przez most. Mosty znajdowały się również na ul. Karmelickiej tuż przy kościele Na Piasku, na ul. Dolnych Młynów, Garbarskiej, Szlak. To tylko niektóre z mostów, jakie wówczas pomagały mieszkańcom pokonać Rudawę w Krakowie i okolicy. Zaś Rudawa to tylko jedna z rzek w Krakowie i okolicy, które pokonywano za pomocą mostów.

Wystawa pozwala prześledzić występujące tu konstrukcje mostowe poczynając od rozwiązań najprostszych, wywodzących się z najdawniejszej, wielowiekowej tradycji budowlanej. Drewniane mosty belkowe (leżajowe) przez wieki łączyły Kraków w całość. Zapewne najcenniejszym historycznie krakowskim mostem byłby obiekt na Białusze w ciągu traktu warszawskiego, tzw. most Sierakowskiego - gdyby nie został rozebrany bez śladu w 1964 r. Powstał on w 1785 r. jako jednoprzęsłowy kamienny most łukowy, a zaprojektował go ksiądz inżynier Sebastian Sierakowski, m.in. autor pierwszego polskojęzycznego drukowanego podręcznika architektury. Z kolei jednak zachowały się podobne ceglane obiekty o bodaj równie dużej wartości: "Diabelski Most" (al. Waszyngtona) i "Czerwony Most" (ul. Waliszewskiego). Należą one bowiem - chociaż są XIX-wieczne - do pierwszych historycznie dwupoziomowych skrzyżowań dróg fortecznych, czyli rozwiązań z zakresu inżynierii ruchu znamiennych raczej dla XX wieku. Zarówno w mostach cywilnych, jak wojskowych u przełomu wieków zastosowano pierwsze kratowe belkowe przęsła stalowe; z tych zapewne najstarszy był kolejowo-drogowy most Dębnicki na Wiśle z 1888 r., nieistniejący w wyniku wysadzenia go w powietrze w 1945 r. Istnieją natomiast takie mosty jednoprzęsłowe z ok. 1910 r. na Rudawie (al. Focha, ul. Piastowska) i Białusze (ul. Zielone Wzgórza.

Do mostów stalowych należał również wspomniany III Most, któremu na wystawie poświęcono szczególne miejsce ze względu na fakt jego 90-lecia oraz na fakt, że obiekt ten nie zachował się do dzisiejszych czasów w pierwotnej, wyrazistej estetycznie postaci. Budowla miała oryginalny kształt przypominający most wiszący, stalowe łuki wznosiły się do dwóch kulminacji, tworzonych przez iglice na kartuszach z polskimi orłami, wieńczących ramy portalowe konstrukcji.

Na wystawie prezentowany jest reprezentatywny dla tematu wybór dawnej ikonografii i archiwalnej dokumentacji technicznej ze zbiorów własnych, osób prywatnych (m.in. PP. Krzysztofa Wielgusa, Zdzisława Ruszela, Jana Janczykowskiego) oraz zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, Muzeum Historii Fotografii, Muzeum Narodowego w Krakowie i Biblioteki Jagiellońskiej - a przede wszystkim ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie i Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie. Mniej zorientowanym w technicznych niuansach pomogą w odbiorze wystawy modele dydaktyczne różnych konstrukcji mostowych, użyczone przez Zespół Szkół Geodezyjno-Drogowych i Gospodarki Wodnej w Krakowie.

ILUSTRACJE