Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

9.Elektorwnia krakowska

Elektrownia krakowska – wybudowana została w latach 1904-1905, na gruntach zakupionych od Kanoników Laterańskich, przy ul. Dajwór, która wówczas dochodziła do ul. Podgórskiej. Elektrownię (w rozumieniu urządzenia zakładu) zaprojektował inż. A. W. Schlayen. Pracami architektoniczno-budowlanymi kierował Jan Rzymkowski – wówczas inspektor budownictwa miejskiego, zaś wykonaniem części elektrycznej Kazimierz Gayczak – podlegający dyrekcji Krakowskiej Gazowni. Elektrownia krakowska stała się samodzielnym zakładem dopiero w 1908 r. – wcześniej była częścią komunalnej już wówczas Gazowni.

Elektrownię wyposażono w dwa zespoły po 300 KM składające się z prądnic prądu stałego o mocy po 200 kW i napięciu 2 x 200V, napędzanych silnikami spalinowymi (tak wówczas nazywano maszyny ssąco-gazowe; zdecydowano się zainstalować maszyny gazowe ze względu na bliskie położenie gazowni).

W 1906 r., po zawarciu umowy na dostawę energii elektrycznej do stacji kolejowej Płaszów, co wiązało się z koniecznością przesyłu prądu do tej stacji, w elektrowni zainstalowano przetwornicę wirującą, która umożliwiła produkcję prądu zmiennego trójfazowego.

Ze względu na duże zapotrzebowanie na energię elektryczną w latach 1906-1907 zainstalowano w elektrowni dwie maszyny parowe dwucylindrowe ze sterowaniem zaworowym systemu Lentza o mocy 600 KM wyprodukowane w krakowskich zakładach Zieleniewskich, które napędzały generatory prądu stałego o mocy po 0,4 MW oraz trzy kotły sekcyjne systemu Babcock-Wilcox po 260 m2 powierzchni grzewczej. Łączna moc elektrowni wzrosła tym samym do 1.840 kW w 1907 r.

W latach 1906-1908 nastąpiła rozbudowa elektrowni: nowe budynki zaprojektował Jan Rzymkowski. W rozbudowanej elektrowni zainstalowano w latach 1909-1912 dalsze trzy kotły sekcyjne systemu Babcock-Wilcox po 260 m2 powierzchni grzewczej. Zainstalowano też wówczas dwa turbozespoły kondensacyjne o mocy po 0,75 MW na prąd trójfazowy o napięciu 5 kV. Po raz pierwszy do napędu prądnic zastosowano wówczas turbiny parowe. Rozbudowa ta umożliwiła elektryfikację całego miasta prądem zmiennym (w 1935 r. w Krakowie ostatecznie zlikwidowano prąd stały).

W wyniku uruchomienia elektrowni w 1913 r. w obrębie Plant uruchomiono pierwsze oświetlenie uliczne zasilane prądem z elektrowni przy ul. Dajwór.

Ponowna rozbudowa miała miejsce w 1914 r. – autorem projektu nowych budynków: nowej hali kotłów oraz nowej hali maszyn był ponownie J. Rzymkowski. W nowych budynkach zainstalowano dwa kotły parowe systemu Garbe o powierzchni ogrzewalnej 505 m2 oraz dwa turbozespoły o mocy elektrycznej 3.000 kW, przez co moc elektrowni wzrosła do 7.500 kW.

Kolejne rozbudowy i modernizacje miały miejsce w latach: 1924 (zlikwidowano wówczas maszyny parowe Zieleniewskich, zamontowane w 1906 r.), 1928 i 1931. W wyniku rozbudowy elektrowni i powiększaniu jej możliwości zaczęto odsprzedawać parę technologiczną: najpierw dla położonych na Grzegórzkach rzeźni miejskiej i fabryki „Semperit”.

Później zakładu już nie rozbudowywano, a jedynie dokonywano jego modernizacji (rozbudowano jedynie budynek administracyjny nadbudowując jego trzecie piętro w 1936 r. według projektu Franciszka Mączyńskiego). Zdecydowano bowiem, aby energię elektryczną dla Krakowa produkowały Komunalne Kopalnie Węgla w Jaworznie, których współzałożycielem była gmina Kraków. Prąd z Jaworzna doprowadzany był do elektrowni w Krakowie przy ul. Dajwór i stąd przesyłany dalej do odbiorców. W ten sposób elektrownia na Kazimierzu stała się elektrownią rezerwową pokrywającą zapotrzebowanie szczytowe na energię elektryczną oraz zakładem produkującym parę technologiczną dla krakowskich zakładów. Rolę głównego producenta prądu elektrownia na Kazimierzu odzyskała wraz z wybuchem II wojny światowej, kiedy to na jakiś czas przerwano dostawę prądu z Jaworzna. Po II wojnie światowej jeszcze w 1957 r. przy ul. Dajwór produkowano 45% energii elektrycznej zużywanej w Krakowie (elektrownia osiągnęła wówczas szczyt swoich możliwości produkcyjnych: 90.000 MWh), ale od lat 1960-tych zakład coraz wyraźniej obniżał produkcję energii elektrycznej, a coraz więcej produkował ciepła. Od końca lat 1960-tych był przede wszystkim elektrociepłownią, która zdalnie ogrzewała wybrane tereny mieszkaniowe. Ostateczne przekształcenie zakładu na Kazimierzu w ciepłownię nastąpiło w 1976 r. i definitywnie wówczas zaprzestano tutaj produkcji energii elektrycznej dla miasta. Produkcji ciepła i pary technologicznej zaprzestano we wrześniu 1984 r.

Zakład nadal używany jest przez energetykę – krakowski oddział spółki Enion. Zachowane zostały, zachowując pierwotną architekturę, obiekty elektrowni położone przy pierzei ul. Św. Wawrzyńca, tj. kolejno wyliczając od ul. Dajwór (od wschodu): budynek administracyjny (projektu Rzymkowskiego i –nadbudowa- Mączyńskiego), hala maszyn z 1904 r., hala maszyn z 1914 r. oraz nastawnia z rozdzielnią z 1914 r. (ten ostatni to najwyższy budynek przylegający do zajezdni tramwajowej). Za tymi budynkami, w głębi zakładu, zachowane są kotłownie, warsztaty, relikty chłodni. Także w głębi zakładu, ale po przeciwnej stronie ul. Dajwór zachowana jest stacja transformatorowa z 1930 r. łącząca zakład z elektrownią w Jaworznie z emblematem z odsłoniętej czerwonej cegły w kształcie błyskawicy.

Dawnego wyposażenia elektrowni na Kazimierzu nie zobaczymy: najstarsze urządzenia przechowywane są na terenie elektrociepłowni w Łęgu, a stare kotły i obie kotłownie są w bardzo złym stanie i nie udostępnia się ich zwiedzającym. Jednak w patio wewnątrz budynku administracyjnego zobaczyć można, po uzgodnieniu wizyty z Biurem Promocji, ekspozycję ilustrującą dzieje elektrowni przy ul. Dajwór.

Szerzej:

Energetyka krakowska 1905-2005, pr. zb., red. W.Kania, oprac. merytor. J.Lach, Kraków 2005

W. Komorowski, Nowa hala maszyn, budynek rozdzielni i nastawni oraz nowa kotłownia w zespole byłej elektrowni miejskiej na Kazimierzu w Krakowie. Studium architektoniczno – konserwatorskie, mps Kraków 2000 - w zb.: Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

A. Siwek, Sto lat elektrowni miejskiej w Krakowie, „Biuletyn Techniczny Oddziału Krakowskiego Stowarzyszenia Elektryków Polskich” 2004/25