Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

5.Kuźnica Zieleniewskich

Kuźnia Zieleniewskich przy ul. Św. Krzyża to najstarsza zachowana część fabryki Ludwika Zieleniewskiego, wybudowanej w 1851 r. i działającej w tym miejscu do roku 1886.Zakład, produkujący maszyny rolnicze i przemysłowe, był pierwszą krakowską wytwórnią przemysłową.

Zieleniewski był jednym z pierwszych krakowskich przedsiębiorców, którzy zdecydowali się podjąć działalność gospodarczą poza strukturami cechowymi. Udało mu się namówić do wspólnego przedsięwzięcia Adama hrabiego Potockiego z Krzeszowic i dzięki kapitałowi ziemiańskiemu (pożyczka 17 000 złotych reńskich na udzielona na 40 lat) zdołał wybudować nowy zakład przy ul. Św. Marka. W 1851 r. rozpoczął w nim produkcję maszyn rolniczych i maszyn dla przemysłu (chociaż koncesję na produkcję maszyn przemysłowych uzyskał dopiero dwa lata później).

W zakładzie zainstalował jedną z pierwszych w Krakowie maszyn parowych o sile 12 koni mechanicznych, która napędzała tokarki do obróbki żelaza, mosiądzu i drewna, a także wiertarkę, heblarkę i gwoździarkę. W fabryce urządzono 7 ognisk kowalskich, 14 warsztatów ślusarskich, warsztat stolarski i tokarski. Pierwsze modele maszyn, które miano produkować, i pierwszych specjalistów Zieleniewski sprowadził z Niemiec.

W 1857 r. w zakładzie wybudowano i uruchomiono odlewnię. Fabryka produkowała maszyny i urządzenia dla górnictwa, wyposażenie browarów i rafinerii. Jako Cesarsko – Królewska Uprzywilejowana Fabryka Maszyn Rolniczych i Narzędzi Ludwika Zieleniewskiego zdobywała liczne medale na wystawach krajowych i międzynarodowych.

Sam Zieleniewski aktywny był także jako społecznik i obywatel. Przez długie lata był członkiem Rady Miejskiej, Izby Przemysłowo-Handlowej, Towarzystwa Technicznego i Bractwa Kurkowego (król kurkowy w 1857 r.)

W 1886 r. po pożarze fabryki przy ul. Św. Krzyża / Św. Marka synowie Ludwika wybudowali nową fabrykę przy ul. Krowoderskiej, skąd na początku XX w. przenieśli ją na Grzegórzki, gdzie w okresie międzywojennym przekształciła się w jednej z kluczowych oddziałów międzynarodowego koncernu metalowo-maszynowego.

Głównym korpusem fabryki był jednopiętrowy budynek na roku ulic Krzyża i Marka. Po pożarze zbudowano w tym miejscu budynek czynszowy. Integralnym elementem zespołu jest, zachowany do dzisiaj, pałac fabrykanta bezpośrednio przylegający do fabryki (ul. Św. Marka 31) wraz z wewnętrznym dziedzińcem i ogrodem. Wjazd na dziedziniec i teren fabryki odbywał się wyłącznie bramą od ul. Marka (drzwi wybite z kuźni na ul. Św. Krzyża mają charakter wtórny). Ocalałą częścią fabryki jest kuźnia – jeden z ostatnich w ścisłym centrum Krakowa obiektów parterowych (ul. Św. Krzyża 16). Wybudowana na rzucie kwadratu z charakterystycznym potężnym kominem pieca kowalskiego w centralnej części, kryta jest dwuspadowym kalenicowym dachem. Kuźnia z jednej strony przylegała do głównego korpusu fabryki, z drugiej (od południa) do hali gdzie pracowały pierwsze maszyny parowe. Po pożarze kuźnię zamieniono na warsztat.

Obiekt obecnie nie jest dostępny do zwiedzania.

Szerzej:

W. Saryusz-Zaleski, Dzieje przemysłu w B. Galicji 1804-1929 ze szczególnym uwzględnieniem historii rozwoju S.A. Zieleniewski i Fitzner-Gamper, Kraków 1930

E. Wyka, B. Krzaczyńska, Zieleniewscy i ich zakłady 1804-1945. katalog wystawy Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie, Kraków 2000

B. Książek, Skrócona ekspertyza konserwatorska urbanistyczno-architektoniczna zespołu obiektów pałacowo-fabrycznych wraz z zabytkowym założeniem wewnętrznego dziedzińca i ogrodu położonego w północno-wschodniej ćwiartce bloku krakowskiego otoczonego ulicami Św. Marka, Św. Krzyża, św. Tomasza i szpitalną, mps Kraków 2002 – w zbiorach Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie