Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

2.Browar

Browar przy zbiegu ulic: Strzelecka i Lubicz założony został w 1840 r. przez Rudolfa Jenny – Szwajcara z pochodzenia, który, po przybycia do Krakowa najpierw trudnił się handlem, a potem założył fabrykę laku i krochmalu oraz wspomniany browar. W czasie, kiedy Jenny zakładał browar na przedmieściu Wesoła (wówczas nie wchodzącym w skład miasta Krakowa), galicyjskie browary ciągle jeszcze były niewielkimi manufakturami. Dwie działki, które Jenny zakupił pod budowę browaru, o łącznej powierzchni 1,67 ha, pozwoliłyby pomieścić przynajmniej kilka małych ówczesnych wytwórni piwa, co dowodzi, że jego zamiarem nie było założenie tylko kolejnego, małego zakładu. W chwili rozpoczęcia budowy browaru Jenny miał jednak już 60 lat i swoich zamiarów nie był w stanie zrealizować.

Po śmierci R. Jennego w 1853 r. browar przejął jego zięć Juliusz August John – kupiec, pochodzący z Królewca. John po odziedziczeniu browaru na Wesołej zaczął jego dynamiczną rozbudowę. Jeszcze w latach 1850-tych wybudował nowy skład beczek, a w roku 1865 piwnice (które 10 lat później z rozmachem rozbudował), dwie słodownie, dwie lodownie, nowe stajnie na woły i konie oraz zainstalował, zamówione u Zieleniewskiego, maszyny parowe i kotły. Rozbudował też pałac mieszczący się na terenie browaru. John z zakładu uczynił szybko jeden z największych browarów najpierw w Krakowie (w 1857 r. browar na Wesołej produkował 15.000 wiader piwa rocznie – w tym czasie arcyksiążęcy browar w Żywcu produkował 40.000 wiader), a potem w Galicji.

John uznawany był za jednego z najważniejszych i najbardziej wpływowych w swoim czasie w mieście przemysłowców. Od 1866 r. przez 18 lat był radnym miejskim, przez 10 lat wiceprezesem Izby Handlowo – Przemysłowej, a ponadto dyrektorem krakowskiej filii Austriackiego Banku Narodowego, członkiem rady nadzorczej Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych, kuratorem zboru ewangelickiego oraz filantropem.

Od 1879 r. bieżącym prowadzeniem browaru zajęli się synowie J. A. Johna: Alfred i Hugon. Kontynuowali oni inwestycje ojca. Przede wszystkim wybudowali nowe lodownie i chłodnie, magazyny spedycyjne, elektrownię zakładową (1899 r. – jedną z pierwszych w Krakowie), wreszcie stare piwnice przekształcili w salę restauracyjną i wybudowali okazałą rezydencję fabrykancką.

Johnowie w 1904 r. sprzedali browar na Wesołej baronowi Janowi Götz-Okocimskiemu – ziemianinowi i właścicielowi browaru w Okocimiu. J. Götz , a potem jego syn – także Jan, poprzez duże inwestycje, doprowadzili do zasadniczej modernizacji browaru: już w roku zakupu browaru rozpoczął budowę nowego budynku fabrycznego mieszczącego halę do obciągania piwa, chłodnię, umywalnię, skład beczek i ekspedycję, dobudował tez dwie piwnice leżakowe. Dwa lata później postawił trzeci w browarze kocioł parowy. Inwestycje te sprawiły, że browar stał się jednym z największych w Krakowie zakładów przemysłowych: w 1914 r. wyprodukowano w nim 36.000 hektolitrów piwa. Restaurację założoną przez Johnów w starych piwnicach Götz przebudował na kino-teatr z widownią na 340 miejsc.

W latach 1930-tych wielki kryzys gospodarczy doprowadził do spadku popytu na piwo. Latem 1936 r. w browarze wybuchł strajk, który trwał cztery tygodnie i doprowadził do zepsucia się piwa, a w konsekwencji utraty odbiorców. Zmusiło to syna Jana Götz-Okocimskiego – Antoniego, który po śmierci ojca w 1931 r. przejął browar, do czasowego zamknięcia produkcji.

W 1938 r. na terenie browaru prowadziły produkcję trzy wydzielone zakłady: właściwy browar, przetwórnia słodu (wytwarzająca m.in. kawę słodową, ekstrakt słodowy i cukierki słodowe) i fabryka sztucznego lodu. Browar w tym czasie produkował 12.300 hektolitrów piwa rocznie, co stanowiło 1% produkcji krajowej, ale mógł produkować ponad trzy razy więcej.

W czasie okupacji niemieckiej i po II wojnie światowej – aż do nacjonalizacji browaru w 1946 r., fabryką zarządzał Juliusz Komornicki – członek rodziny Götzów. Po nacjonalizacji gruntowną modernizację browaru przeprowadzono w latach 1955-68. Wówczas to dopiero: zlikwidowano maszyny parowe, stanowiące dotąd jedyne źródło napędu wszystkich maszyn w zakładzie, zlikwidowano tradycyjne chłodzenie piwa lodem i zainstalowano kompresory chłodnicze, wymieniono wszystkie urządzenia na warzelni, w piwnicach fermentacyjnych i na leżakowni, przy czym usunięto wszystkie, tradycyjne drewniane kadzie i kufy dębowe. Z końcem lat 1960-tych krakowski browar połączono z Zakładami Piwowarskimi w Okocimiu. Zbudowano wtedy jedną z pierwszych w Polsce warzelni blokowych oraz zainstalowano linię rozlewniczą sprowadzoną z NRD. Kolejną wielką modernizację wyposażenia technologicznego przeprowadzono w końcu lat 1980-tych. Po prywatyzacji zakładów piwowarskich w Okocimiu nowy właściciel – firma Carlsberg, zdecydowała zaprzestać produkcji piwa w Krakowie. Aktualnie trwa procedura sprzedaży dawnego browaru.

Z budynków historycznych zachowały się: budynek wagi, obiekty magazynowe i ekspedycyjne, suszarnia słodu i słodownia, kotłownia z charakterystycznym 37-mio metrowym kominem, budynek maszyny parowej, piwnice fermentacyjne i leżakowe, warzelnia, zespół rezydencjalny, budynki administracyjne i socjalne. Za ceglanym murem na dziedzińcu dawnego browaru wyeksponowano urządzenie do nabijania obręczy na beczki oraz hydrauliczną pompę ciśnieniową.

Obiekt w chwili obecnej nie jest dostępny wewnątrz dla zwiedzających.

Szerzej:

A. Siuda, Browar krakowski 1840-1990, „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” 1997/7