Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

1.Stacja kolejowa Kraków

Stacja kolejowa Kraków składa się z kilku zasadniczych elementów funkcjonalnych: dworca, zaplecza i infrastruktury technicznej oraz kolonii kolejarskiej.

Budynek dworca wybudowany został w latach 1844-1847 według projektu Petera Rosenbauma – wrocławskiego projektanta, autora projektów m.in. gmachu Stanów Śląskich i Dworca Górnośląskiego. Budowa stacji związana była z uruchamianiem Krakowsko–Górnośląskiej Kolei Żelaznej – pierwszej w Krakowie linii kolejowej budowanej przez Towarzystwo Akcyjne Drogi Żelaznej Krakowsko–Górnośląskiej. Koncesję na budowę linii przyznał Senat Wolnego Miasta Krakowa. Spółkę założyli wrocławscy przedsiębiorcy – obywatele Prus, ale po otrzymaniu koncesji na budowę jej siedzibą był Kraków, a w jej zarządzie zasiadało czterech obywateli Krakowa aż do czasów likwidacji w 1846 r. Wolnego Miasta.

Krakowski dworzec, jak uważali współcześni, był w połowie XIX w. (przed przebudową) jednym z piękniejszych dworców w monarchii austriackiej. Od strony wejścia do gmachu dworca (zachodniej) oraz południowej założono przy dworcu ogród i skwer dla podróżnych.

Dworzec tak zbudowano, aby wszystkie funkcje związane z odprawą podróżnych były skupione w jednym gmachu, co wówczas było świeżym trendem w rozwiązaniach funkcjonalnych tego typu obiektów.

Budynek, wybudowany w zupełnie już zatartym w wyniku przebudów, stylu neorenesansowym zaaranżowano na wzór pałacu. Zbudowano przy nim pierwszą w monarchii austriackiej halę na żelaznych wiązaniach krytą szkłem.

Pierwszy pociąg wyjechał z krakowskiego dworca na trasę do Mysłowic w 13 października 1847 r. Ciągnął go parowóz o nazwie „Kraków” – jego srebrną miniaturę oglądać dziś można nieopodal dworca na ekspozycji Bractwa Kurkowego w Celestacie, gdzie podarował ją w 1852 r. J. Schreder - dyrektor kolei, który wystrzelał godność króla kurkowego.

Skład pociągu z dymiąca lokomotywą wyjeżdżał i wjeżdżał wówczas do hali przez arkadową ceglaną bramę, stanowiącą środkową część elewacji.

Krakowski dworzec był najpierw stacją końcową; przelotową stał się dopiero kiedy wybudowano połączenie na wschód Krakowa w kierunku lwowskim (1855 r.).

Budynek dworca zasadniczo przebudowano w latach 1869-1871 powiększając go niemal dwukrotnie. Zlikwidowano wówczas południowy ogród i dworzec poszerzono niemal aż do ul. Lubicz. Zupełnie zmieniono charakter architektoniczny dworca i nadano mu formę zbliżoną do dzisiejszej. Zmiany te utrwaliły jeszcze dwie, niewielkie z porównaniu ze wspomnianą, przebudowy z lat 1892-1893, które obiekt jeszcze trochę powiększyły i zmodyfikowały jego proporcje. Wtedy też zbudowano, nie zachowany, pierwszy w Galicji tunel dla pasażerów, który umożliwiał wejścia na trzy perony pod torowiskiem. Sklepienie i strop tunelu wykonane zostały z żelbetu i było to jedno z pierwszych w Krakowie zastosowań tego materiału w architekturze cywilnej.

Położoną za peronami kolonię kolejarską wybudowano w latach 1869-1925. Jej budowę rozpoczęła Kolej Północna Cesarza Ferdynanda wznosząc pierwsze domy mieszkalne dla urzędników i niższego personelu kolei od strony ul. Lubicz i ul. Bosackiej, a potem także domy dla robotników kolejowych.

Dworzec nieznacznie powiększono jeszcze w 1920 r. W 1920-tych latach rozbudowano za to kolonię kolejową, zbudowano Drukarnię Kolejową (1927 r.).

W latach 1930-tych gruntownie przebudowano układ torowy budując nowe perony (w 1934 r. otwarto bezpośrednie połączenie z Warszawą przez Tunel); zlikwidowano halę i każdy z peronów nakryto osobna wiatą, co wówczas było powszechnie uznawano za rozwiązanie ekonomiczne i „higieniczne” (wiaty, nie zachowane, wykonała firma Zieleniewskich).

W wyniku kolejnych rozbudów i przekształceń dworca nie zachowała się jego pierwotna forma. Dzisiejszy kształt dworzec przybrał w wyniku przebudów prowadzonych w drugiej połowie XIX w. Z tego okresu zachował się fragment wiaty peronowej z zadaszeniem opartym na żeliwnych kolumnach oraz ogrodzenie peronu, a także żeliwne kolumny podtrzymujące strop w poczekalni południowej i południowa klatka schodowa z zabiegowymi stopniami. Także z tego okresu zachowała się fragmentarycznie ornamentyka i zasadnicze podziały wnętrz.

Większość obiektów technicznych charakterystycznych dla węzłowych stacji kolejowych nie została zachowana. Wyburzone zostały obiekty spedycyjne, parowozownie (w tym wachlarzowa), warsztaty kolejowe, najstarsze wieże wodne. Zachowana do dziś wieża wodna położona pomiędzy kolonią kolejarską a peronami powstała prawdopodobnie ok. 1925 r.

Szerzej:

W. Komorowski, Pierwszy krakowski dworzec kolejowy (w sto pięćdziesiątą rocznicę budowy), „Rocznik Krakowski”, T.LX, R.:1994

W. Komorowski, Stacja kolejowa Kraków Główny Osobowy, „Rocznik Krakowski”, T. LXIII, R.: 1997