Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

15.Elektorwnia przy ul. Nadwiślańskiej

Elektrownia przy ul. Nadwiślańskiej w Podgórzu uruchomiona została w 1900 r. jako jedna z pierwszych w Galicji elektrowni komunalnych.

W skład jej produkcyjnego kompleksu elektrowni wchodziły hale: generatornia (bliżej Wisły, mieściła generatory prądotwórcze), akumulatornia, kotłownią i dwukondygnacyjny budynek mieszkalny. Z kotłowni (przewidzianej docelowo dla trzech kotłów, pierwotnie zamontowano dwa) specjalny kanał kominowy łączył się ze stojącym na zewnątrz na osobnej podstawie kominem. Zachowany do dzisiaj ceglany komin na podstawie kwadratu (o trzonie ośmiobocznym w części przy podstawie bliżej podstawy -jest to fragment pierwotny- i powyżej kolistym- to część dobudowana po 1926 r.) jest dominantą w zespole, świadczącą o jego pierwotnej produkcyjnej funkcji. Cały kompleks wymurowany został z cegły, wtórnie potynkowanej. Charakterystycznym akcentem w zespole, świadczącym o jego pierwotnej funkcji, jest ceglany komin.

Urządzenie elektrowni (wyposażenie w maszyny) wykonała firma Frantiska Křizika z Pragi czeskiej, która kilka lat wcześniej uruchomiła elektrownię przy Teatrze Miejskim i elektrownię na stacji kolejowej w Płaszowie. Kierownikiem budowy został Czech Antoni Friedrich – dotychczasowy zarządca elektrowni na stacji w Płaszowie. Elektrownia posiadała: kotłownię z dwoma kotłami, trzy maszyny parowe jednocylindrowe o układzie poziomym, trzy prądnice prądu stałego o napięciu 150 V o łącznej mocy 0,28 MW oraz baterię akumulatorów oddających energię do sieci w godzinach szczytu. Moc przyłączeniowa wynosiła 0,64 MW.

Elektrownia podgórska dostarczała prądu dla 57 silników zainstalowanych w podgórskich zakładach przemysłowych. Odbiorcami energii były także urzędy, szpital, miejska hala targowa, chłodnia miejska. Zakład dostarczał także prąd na potrzeby gospodarstw domowych. Łącznie w pierwszym dziesięcioleciu funkcjonowania elektrowni zainstalowano w prywatnych domach oraz zakładach przemysłowych 625 liczników.

Uruchomienie elektrowni w Podgórzu umożliwiło także przejście z gazowego i naftowego oświetlenia ulic na oświetlenie elektryczne. Pierwsze lampy elektryczne na ulicach Podgórza zapalono 1 marca 1900 r.

Elektrownia nosiła kolejno nazwy: fabryka elektryczna miejska (określenie z okresu udzielenia zamówienia na budowę obiektu), Miejska Stacya Elektryczna w Podgórzu, Miejski Zakład Elektryczny w Podgórzu.

Po połączeniu Podgórza z Krakowem (1915 r.) nastąpiło scalenie organizacyjne elektrowni podgórskiej z krakowską. Ta ostatnia przejęła funkcje głównej elektrowni Wielkiego Krakowa powstałego w wyniku połączenia Krakowa z sąsiednimi gminami. Założono, że ewentualna rozbudowa elektrowni podgórskiej będzie w nowych warunkach nieopłacalna. W 1926 r. lub nieco wcześniej unieruchomiono jej działalność.

Po kasacji urządzeń elektrycznych budynki adaptowano na Miejski Dom Noclegowo – Kąpielowy dla bezdomnych. Obiekt przebudowany został według projektów sporządzonych w 1926 r. przez Biuro Budownictwa Miejskiego (przyjętych 26 kwietnia 1926 r.), przy czym projekt budowy domu mansardowego (położonej w ogrodzie willi dyrektora zakładu sanitarnego) przygotował Jan Rzymkowski – projektant m.in. budowy i rozbudowy elektrowni przy ul. Dajwór.

W roku 1930 na zlecenie Miejskiego Urzędu Zdrowia rozpoczęto adaptację dawnego budynku mieszkalnego przylegającego do akumulatorni na przychodnię. Na parterze urządzono mieszkanie dozorcy, a na piętrze poczekalnię dla kobiet, poczekalnię dla mężczyzn, ciemnię z aparatem rentgenowskim, pokój przyjęć, kancelarię, poradnię przeciwgruźliczą i poradnię skórno-wenerologiczną. W czasie okupacji niemieckiej łaźnia z komorą dezynfekcyjną wykorzystywana była do przygotowania transportów ludności żydowskiej do obozów koncentracyjnych. Po II wojnie światowej budynki zostały przejęte przez Stację Pogotowia Ratunkowego należącą do Urzędu Sanitarnego m. Krakowa. Przylegający do kompleksu barak mieścił dom noclegowy PTTK, a potem prywatna pralnię.

Obecnie zwarty kompleks budynków produkcyjnych oraz przylegający do nich budynek administracyjno – mieszkalny pozostaje we władaniu Wydziału Skarbu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego. Planowana jest ich adaptacja na Muzeum T. Kantora.

Obiekt obecnie nie jest wewnątrz dostępny dla zwiedzających.

Szerzej:

W. Brzoskwinia, Krakowskie elektrownie /w:/ 100-lecie energetyki w Krakowie – katalog wystawy w Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie, Kraków 2004

S. Pochwała, Elektrownia podgórska – przemiany funkcjonalno-użytkowe, mps Kraków 2005 - w zb.: Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowi

W. Woźniak, Penetracja zabytków techniki i urządzeń inżynieryjnych na terenie m. Krakowa w obrębie ul. Nadwiślańskiej, mps Kraków 1991