Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

11.Gazownia krakowska

Gazownia krakowska – wybudowana została w latach 1856-1857 przez Niemieckie Kontynentalne Towarzystwo Gazowe z Dessau, które, zgodnie z umową zawartą z gminą Kraków, miało prawo wyłączności na produkcję i dystrybucję gazu w mieście na 25 lat.

Główne najstarsze obiekty produkcyjne zaprojektował niemiecki projektant inż. Sezig pracujący dla niemieckiego inwestora. Pierwszym dyrektorem gazowni został niemiecki inżynier Konrad Voss. Pierwsze rury, którymi przesyłać miano gaz, sprowadzono z Anglii.

W pierwszym okresie funkcjonowania gazowni, w latach 1860-tych, gaz produkowano jedynie na potrzeby oświetlenia miasta. Technologia oparta była na procesie suchej destylacji węgla, a otrzymywany gaz zawierał jako składniki palne głownie wodór i metan.

Przed uruchomieniem gazowni ulice Krakowa oświetlały lampy na olej rzepakowy i naftowe. Pierwsze lampy gazowe zasilane gazem produkowanym na Kazimierzu przy ul. Gazowej zapłonęły 22 grudnia 1857 r. na Rynku, a wkrótce także na głównych ulicach Kazimierza, Stradomia, Starego Miasta i na ul. Lubicz. Siłę światła gazowego liczono wówczas według metody wiedeńskiej, tj. przeliczano na blask świec woskowych. I tak zastosowane wówczas w Krakowie latarnie i kandelabry tzw. pierwszej klasy zużywały na godzinę 5 stóp sześciennych gazu i świeciły „płomieniem gazowym kształt nietoperza mającym” o sile 12 świec woskowych, a mniejsze, drugiej klasy, zużywające na godzinę 4 stopy sześcienne gazu, miały światło 9-10 świec woskowych [tak regulował te sprawy kontrakt zwarty przez gminę i spółkę niemiecką]. W 1864 r. gaz zaczęto dostarczać także na drugą stronę Wisły – do Podgórza.

Od lat 1880-tych gazownia zaczęła promować i reklamować także inne sposoby wykorzystania gazu: do gotowania i do ogrzewania mieszkań.

W 1886 r. gazownię wykupiła gmina Kraków i odtąd była przedsiębiorstwem komunalnym. Komunalizacja zakładu przyspieszyła jego rozbudowę. W końcu XIX i na początku XX w. gazownia produkowała gaz węglowy, gaz wodny (od 1907 r. w krakowskiej gazowni produkowano gaz także poprzez wdmuchiwanie pary wodnej do rozgrzanego do wysokich temperatur koksu), amoniak. Częścią gazowni, do 1908 r., była elektrownia krakowska wybudowana przy ul. Dajwór.

Zakład posiadał własne ujęcie wody i wieżę ciśnień, a także bocznicę kolejową – prowadzącą do stacji Grzegórzki (w miejscu, gdzie stoi dzisiaj Galeria Kazimierz). Charakterystycznymi, nie zachowanymi niestety, urządzeniami gazowni były gazometry – cylindryczne zbiorniki na gaz, których krakowska gazownia miała trzy (ostatni i największy wybudowano w 1900 r.).

Rozwijające się miasto i przemysł potrzebowały coraz większej ilości gazu. W roku 1952 po raz pierwszy uzupełniono zasilanie miasta gazem ziemnym naturalnym (metanem). Od 1958 r. produkcję gazu (koksowniczego) dla potrzeb miasta podjął kombinat metalurgiczny w Nowej Hucie. W roku 1968 zaprzestano produkcji gazu w gazowni na Kazimierzu, ale w starym zakładzie nadal mieści się dyrekcja zakładu gazowniczego, który dzisiaj jest przedsiębiorstwem przesyłowo – rozdzielczym.

Z historycznych budynków zachowały się budynki administracyjne, budynek mieszkalny wraz z ogrodem, dawna świetlica robotnicza zarządzana w okresie międzywojennym przez YMCA, laboratorium, tzw. nowa kotłownia, fabryka gazu wodnego. Wyburzone zostały wszystkie gazometry. Na mieście możemy natomiast obejrzeć jeszcze lampy gazowe w Sukiennicach oraz przy bramie wejściowej do gazowni.

Obiekt obecnie nie jest jeszcze dostępny wewnątrz dla zwiedzających.

Szerzej:

M. Seifert, Rozwój Krakowskiej Gazowni Miejskiej w latach 1918-1928, Kraków 1929

Krakowska Gazownia Miejska 1856-1950. Katalog wystawy, Zakład Gazowniczy w Krakowie i Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie, Kraków 2002