Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie

10.Zajezdnia tramwajowa

Kompleks komunikacyjny na rogu ulic: Gazowa i Św. Wawrzyńca wzniesiono etapami w końcu XIX i na początku XX w. Pierwsze obiekty wybudowała spółka założona przez Bank Belgijski, która otrzymała od gminy Kraków koncesję na budowę i eksploatację pierwszych w mieście linii tramwajowych. Bank Belgijski angażował się wówczas w wiele przedsięwzięć komercyjnych związanych z wykorzystaniem ówczesnych wysokich technologii, w tym m.in. w budowę i eksploatację linii tramwajowych w Europie Środkowej. Najstarszy i zachowany do dzisiaj obiekt: zajezdnię tramwaju konnego (najstarsze w Krakowie linie tramwajowe aż do 1901 r. obsługiwały wagony ciągnięte przez konie), a także stajnie i obiekty administracyjno-magazynowe wybudowano w 1882 r. według projektu H. Gérona zmodyfikowanego na wniosek służb magistrackich, w efekcie czego powstał budynek o drewnianym szkielecie z wypełnieniem ceglanym („mur pruski”) – bardzo rzadki w Krakowie typ budownictwa. Zajezdnia tramwaju konnego rozbudowana została w 1896 r. według projektu Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla.

W 1900 r. w związku z elektryfikacją linii tramwajowych zespół rozbudowano: wybudowano kompleks hal zespolonych dla tramwaju elektrycznego wąskotorowego (o prześwicie pomiędzy torami 900 mm; relikty torowiska 900 mm zachowały się i odkryte zostały w ul. Szewskiej) mieszczący: zajezdnię, warsztaty, oraz elektrownię. Przebudowano też wtedy budynki administracyjne i obiekty zaplecza. Rozbudowę zaprojektował Karol Knaus. Wzniesione wówczas budynki są obiektami murowanymi. Pozostałe, wzniesione w latach 1912-1913 (dyspozytornie i zajezdnie normalnotorowe) i w latach 1920-tych (garaże i warsztaty autobusowe) to, podobnie jak najstarsza zajezdnia tramwaju konnego, budynki wzniesione jako „mur pruski”.

W końcu lat 1950-tych i na początku lat 1960-tych tramwaje ostatecznie zniknęły z zajezdni przy ul. Św. Wawrzyńca, w których urządzono warsztaty autobusowe i magazyny.

Cały kompleks po obu stronach ul. Św. Wawrzyńca (po nieparzystej to obiekty będące dziś własnością gminy, po parzystej – własność Kanoników Laterańskich) wpisany został w 1985 r. do rejestru zabytków. W budynkach gminnych, rewaloryzowanych od 1987 r., działa dzisiaj Muzeum Inżynierii Miejskiej.

Cały zespół jest unikatem i ze względu na wspomnianą architekturę drewnianą z wypełnieniem ceglanym i ze względu na zachowanie w jednym, zwartym kompleksie różnorodnych obiektów związanych z komunikacją miejską.

W skład kompleksu zarządzanego przez Muzeum Inżynierii Miejskiej (ul. Św. Wawrzyńca 15-17) wchodzą:

§ zajezdnia tramwaju wąskotorowego (hala D1)

Wybudowana w 1900 r. według projektu Karola Knausa jako hala postojowo – remontowa dla 30 wąskotorowych, tj. o rozstawie kół 900 mm, wozów tramwajowych. Po likwidacji linii wąskotorowych w 1955 r. przebudowano tory na rozstaw 1435 mm. W latach 1960-tych wnętrze zaadaptowano dla potrzeb komunikacji autobusowej i urządzono w nim warsztat mechaniczny oraz regeneracyjny. W 1993 r. ulokowano w hali Składnicę Taboru Zabytkowego, a w 1999 r. ekspozycje Muzeum Inżynierii Miejskiej. Od 2003 r. prowadzone są prace rewaloryzacyjne.

§ warsztaty tramwajowe (D2)

Hala wybudowana w 1900 r. według projektu Karola Knausa, wykorzystywana do przeglądów i napraw tramwajów wąskotorowych. Wraz z likwidacją wąskotorowych linii tramwajowych wykorzystywana jako warsztaty i zaplecze magazynowe obsługi tramwajów i autobusów. Od 2000 r. hala użytkowa jest przez Muzeum Inżynierii Miejskiej i prowadzona jest jej rewaloryzacja.

§ elektrownia tramwajowa (D3)

Zespół hal generatorni, kotłowni i akumulatorni wybudowany w 1900 r. według projektu Karola Knausa dla potrzeb trakcji tramwajowej. Elektrownia zaprzestała działalności w 1917 r. w związku z przejęciem roli dostawcy energii dla tramwaju przez Elektrownię Miejską. Hale elektrowni po 1917 r. zaadaptowane zostały na funkcje pomocnicze: warsztaty, magazyny, garaże. Od 2001 r. hale użytkowane są przez Muzeum Inżynierii Miejskiej i prowadzona jest ich rewaloryzacja.

§ zajezdnia tramwaju konnego (E)

Wybudowana w 1882 r. przez Belgijskie Towarzystwo Kolei Lokalnych wg projektu H. Gérona. W 1896 r. rozbudowana według projektu Zygmunta Hendla i Tadeusza Stryjeńskiego. Po elektryfikacji linii tramwajowych w 1900 r. użytkowana nadal jako zajezdnia. Około 1913 r. adaptowana na warsztaty, później także magazyny.

§ budynek dyrekcji i administracji spółki tramwajowej (B)

Obiekt wzniesiony w 1882 r. jako parterowy, pierwotnie użytkowany jako jedna z dwóch stajni tramwaju konnego. Wraz z elektryfikacją linii tramwajowych budynek został przebudowany w 1900 r. według projektu Karola Knausa i przejął funkcje administracyjne oraz obsługowe. Do 1938 r. mieściła się w nim dyrekcja krakowskiej spółki tramwajowej, a do końca lat 1990-tych główna dyspozytornia ruchu.

§ stajnia tramwaju konnego (C)

Obiekt wzniesiony w 1882 r. jako jedna z dwóch stajni tramwaju konnego. Pierwotnie parterowy, w 1900 r., w związku z elektryfikacją linii tramwajowych, przebudowany został według projektu Karola Knausa i przejął funkcje administracyjne oraz obsługowe.

§ zajezdnia tramwaju normalnotorowego (F)

Wybudowana w 1912 r. jako zajezdnia Krakowskiej Spółki Tramwajowej dla 12 wozów tramwajowych o rozstawie kół 1435 mm. W latach 1960-tych zaadaptowana na garaż transportu specjalistycznego Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego.

§ garaż autobusowy (G)

Wybudowany w 1928 r. według projektu Edwarda Ronki w związku z uruchomieniem przez Krakowską Miejską Kolej Elektryczną regularnych linii autobusowych. Od lat 1960-tych budynek wykorzystywany jako warsztaty i zaplecze warsztatowe (m.in. silnikownia, hamownia silników).

W latach 1996-1997 przeprowadzono rewaloryzację budynku.

§ warsztat mechaniczny (H)

Budynek wzniesiony w 1928 r. według projektu Edwarda Ronki. Funkcja użytkowa wielokrotnie zmieniana w czasie użytkowania.

W 2000 r. przeprowadzono rewaloryzację budynku i jego użytkowanie przejęło Muzeum Inżynierii Miejskiej.

§ dyspozytornia tramwajowa (J)

Wybudowana w 1912 r. w związku z uruchomieniem linii i zajezdni normalnotorowych. Po likwidacji zajezdni tramwajowych budynek od lat 1960-tych wykorzystywany jako zaplecze warsztatowe komunikacji autobusowej, a w latach 1990-tych jako pomieszczenia administracyjne.

W 2005 r. przeprowadzono rewaloryzację budynku, w którym obecnie mieści się punkt obsługi zwiedzających oraz punkt informacji Krakowskiego Szlaku Techniki.