Historia Gazowni

W średniowiecznym Krakowie ruch uliczny nocą był minimalny. W tej porze przechodniów obowiązywało posiadanie ręcznych latarek; przenośne latarki miały też nocne patrole straży miejskiej oraz tzw. "viertelnicy" - stróże dokonujący nocnych obchodów. Obowiązywał zakaz oświetlania drogi pochodniami ze względu na ryzyko spowodowania pożaru miasta. Reguły te stosowano także w okresie nowożytnym, choć niekonsekwentnie. W XIX w. w oświetleniu ulicznym lokalnie pojawiły się lampy oliwne, później naftowe. W 1830 r. dokonano pierwszego eksperymentu z oświetleniem gazowym (na ul. Gołębiej dla celów dydaktycznych Instytutu Technicznego).

16 IV 1855 roku gmina miasta Krakowa zawarła umowę na budowę gazowni i sieci gazowej z prywatnym niemieckim Kontynentalnym Towarzystwem Gazowniczym w Dessau. 22 XII 1857 roku krakowski "Czas" zanotował: Dziś pierwszy raz zajaśniało miasto nasze światłem gazowem (...). Na czterech narożnikach rynku (...) stoją na kamiennych podstawach piękne świeczniki o pięciu latarniach każdy (...). Pod względem oświetlenia nic w tej chwili nie pozostaje do życzenia, prócz żeby miasto nasze zdołało tę wygodę utrzymać bez obciążenia ubogiego budżetu swego. Zespół gazowni zlokalizowano nad Wisłą, w niezabudowanym kwartale dzielnicy Kazimierz. Była to jedna z trzech pierwszych gazowni na ziemiach polskich obok warszawskiej i wrocławskiej, założonych w tym samym czasie. Do 1880 roku sieć gazowa liczyła 23 km, a wytwarzanie gazu sięgnęło 700 000 m³ rocznie. Gazownia zapewniała przede wszystkim oświetlenie miasta w porze nocnej, zasilając latarnie na głównych ulicach. Wysokie ceny gazu sprawiły, że władze miasta postanowiły wykupić gazownię. 1 III 1886 roku przeszła ona na własność gminy i już w tym roku gaz staniał, a produkcja wzrosła do 1156000 m³ Gaz świetlny otrzymywano z węgla kamiennego, a produkty uboczne: koks, smołę pogazową, amoniak itp., sprzedawano z zyskiem. Krakowski "Czas" pisał 4 kwietnia 1888 roku: By całe miasto oświetlić gazem, trzeba zaprowadzić rury na długości 16 kilometrów 380 metrów, czyli na 60 ulicach, przeważnie mniejszych i krótszych. Można dziś wierzyć, że za trzy lata całe miasto będzie oświetlone gazem (...). Teraz mamy 336 lamp naftowych, których oświetlenie kosztuje 9,978 złr. Gdyby zaś wszystkie owe 60 ulic oświetlone zostały gazem, to potrzebaby ustawić 409 latarni, a oświetlenie gazem kosztowałoby tylko 8,571 złr., 42 cent., światło zaś byłoby o 80 % silniejsze (...). Ostatnie uliczne latarnie naftowe skasowano w 1893 r. - w tym momencie Kraków posiadał 1150 latarń gazowych. Sukcesywnie wzrastała liczba innych odbiorników gazu (np. oświetlenie mieszkań, domowe kuchnie i piece łazienkowe, silniki gazowe prywatnych generatorów prądu). Z chwilą rozszerzenia granic miasta w 1910 roku maksymalna wydajność gazowni (6,5-7 mln m³ rocznie) okazała się zbyt mała, więc planowano realizację nowego zespołu na terenach wykupionych na Dąbiu, już wcześniej zaprzestając inwestowania w dotychczasową gazownię i ograniczając się do bieżących remontów. Plany te stały się nierealne w obliczu I wojny światowej. W warunkach kryzysu wyeksploatowane urządzenia nie mogły sprostać potrzebom, tym bardziej, że w czasie wojny do Krakowa przyłączono Podgórze. Mimo iż część oświetlenia miasta już wcześniej przejęła elektrownia, zimą 1918/1919 r. konieczne okazało się wyłączanie dopływu gazu w ciągu dnia, by zapewnić zasilanie w godzinach wieczornych i nocnych. Jeszcze w warunkach powojennego kryzysu przystąpiono do modernizacji urządzeń i rozbudowy zakładu. W latach 1922-25 powstał zespół nowoczesnych pieców koksowniczych (tzw. systemu Koppersa) oraz kompleks urządzeń pomocniczych w nowej hali tzw. aparatowni. Równocześnie prowadzono promocję gazu jako medium ogrzewczego, nie tylko oświetlającego. Duża wydajność nowych urządzeń pozwoliła uzyskiwać 60 m³ gazu ze 100 kg węgla. Po ukończeniu następnych pieców w 1927 r. wydajność gazowni wynosiła 30000 m³ na dobę. W tym czasie zakład gazowniczy za pomocą sieci o łącznej długości 150 km doprowadzał gaz do 13120 odbiorców indywidualnych i do 1667 latarń ulicznych. Przed wojną ukończono kolejny, piąty piec wytwarzający 8000 m³  gazu na dobę. II wojnę światową gazownia przetrwała bez większych zniszczeń, choć okupant wywiózł część urządzeń, a większość pozostałych uszkodził w momencie ustępowania z Krakowa w lutym 1945 roku. Kres funkcjonowania gazowni w dawniejszym zakresie działania i kształcie przyniósł XX-wieczny proces elektryfikacji miasta oraz powszechna zmiana technologiczna - przejście w skali całego kraju na zasilanie gazem ziemnym. Dostawianie gazu ziemnego do Krakowa rozpoczęło się w czasie II wojny światowej, a w 1968 r. Zakład Gazowniczy w Krakowie zakończył wytwarzanie gazu przemysłowego. Ostatnie światła gazowe można zobaczyć w Krakowie w podcieniach Sukiennic na Rynku Głównym oraz na budynku gazowni przy ul. Gazowej 16 (przecznica od ul. Św. Wawrzyńca; w sąsiedztwie zespołu Muzeum Inżynierii Miejskiej).

KALENDARIUM DZIEJÓW GAZOWNI KRAKOWSKIEJ

22 XI 1857 - uruchomienie gazowego oświetlenia ulicznego
1882 - budowa II zbiornika
1886 - wykupienie gazowni z rąk spółki prywatnej przez Gminę Miasta Krakowa; zakład funkcjonuje pod nazwą Krakowska Gazownia Miejska
1894 - rozpoczęto instalowanie lamp z palnikami Auera
1911 - opracowanie planu budowy nowej gazowni w Krakowie na Dąbiu w związku ze zwiększeniem zapotrzebowania po utworzeniu tzw. Wielkiego Krakowa, przekreślone wybuchem I wojny światowej
1925 - uruchomienie pierwszej w Polsce nowoczesnej piecowni systemu Koppersa
1930 - budowa pierwszego gazociągu wysokoprężnego, biegnącego do szpitala przy ul. Prądnickiej
1944 - doprowadzenie do Krakowa gazu ziemnego
1 I 1951 - przekształcenie Krakowskiej Gazowni Miejskiej (samorządowej) w Zakłady Gazownictwa Okręgu Krakowskiego (państwowe), działające w ramach Centralnego Zarządu Gazownictwa
1952 - rozpoczęto zasilanie zachodniej części miasta Krakowa gazem ziemnym
1958 - rozpoczęto zasilanie Krakowa gazem koksowniczym, produkowanym w Hucie im. Lenina - obecnie im. T. Sendzimira
1968 - zaprzestanie produkcji gazu miejskiego
1982 - zaprzestanie zasilania Krakowa gazem koksowniczym. Zakład Gazowniczy Kraków działa w ramach Karpackiego Okręgowego Zakładu Gazownictwa
1996 - Zakład Gazowniczy w Krakowie staje się jednym z oddziałów przedsiębiorstwa Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo Spółka Akcyjna w Warszawie (spółka Skarbu Państwa)