Bulwary i most

Rzeki to najdawniejsze z dróg, tratwy i dłubanki pojawiły się już wśród najdawniejszych kultur ludzkich. Życie osiadłe we wszystkich kręgach kulturowych rozwinęło się nad rzekami, jeziorami i morzem. Wpływał na to m.in. czynnik komunikacyjny wobec trudności, na które natrafiało przemieszczanie się lądem przez pradawne puszcze. W kulturach starożytnych żegluga rzeczna była równie powszechna i rozwinięta jak żegluga morska. Powstanie i rozwój wielkich portów najczęściej warunkowała lokalizacja u ujścia wielkich rzek, którymi przywożono towary z głębi lądu (np. Aleksandria - Nil; Gdańsk - Wisła; Londyn - Tamiza; Antwerpia, Amsterdam, Hamburg - delta Renu; Szczecin-Świnoujście - Odra). Wnet naturalna sieć dróg wodnych przestała wystarczać. Pojawiła się tendencja jej rozbudowy przez łączenie rzek kanałami i pogłębiania odcinków rzek niekorzystnych dla żeglugi.

Za czasów Karola Wielkiego (IX w.) rozpoczęła się budowa kanału Dunaj - Ren; zamiar okazał się zbyt ambitny względem ówczesnych możliwości technicznych. Kanały żeglowne w dolinie Padu (rejon Mediolanu, Bolonii, Padwy i in.) budowano od XII wieku. Po opanowaniu środkowej Ameryki przez Hiszpanów powstał już w XVI wieku pomysł połączenia wielkich oceanów przez przesmyk panamski. Kanał Sekwana - Loara zaczął funkcjonować w 1642 roku. Kanalizowanie rzek stosowano najszerzej w Holandii i w Niemczech, tamże sukcesywnie rozbudowywano sieć kanałów (np. XVIII-XIX w. na jeziorach mazurskich). Na rok 1768 przypadło otwarcie kanału między rzekami Szczarą i Jasiołdą zbudowanego przez Michała Kazimierza Ogińskiego, który połączył dorzecze Niemna (w zlewisku Bałtyku) i Dniepru (w zlewisku Morza Czarnego). Morza te przez Wisłę i Dniepr łączył również Kanał Królewski, przekopany między Muchawcem a Piną w 1775 roku. Najpoważniejszym ze zrealizowanych w Polsce zadań było zbudowanie Kanału Augustowskiego (1824-1839), który powiązał Wisłę z Niemnem.

W 2. połowie XIX wieku spełnienie znacznej części potrzeb transportowych zapewniały już koleje żelazne. Niemniej np. w końcu XIX wieku Odrą we Wrocławiu przechodziło 2 mln ton towarów rocznie, a przez Szczecin ze Świnoujściem 3 mln ton. Kanalizowanie rzek i budowa kanałów postępowało nadal, w szczególności w Europie i USA.

Austro-Węgry prowadziły w 2. poł. XIX w. znaczne prace nad regulacją Dunaju będącego jedną z głównych europejskich dróg wodnych, jak również innych rzek na swym terytorium, w tym Łaby i Wełtawy. W 1901 roku parlament Austro-Węgier wydał ustawę o systematycznej budowie sieci żeglugi śródlądowej: regulacji i kanalizowania rzek, realizacji sztucznych kanałów. Spodziewane koszta realizacji w perspektywie 15-20 lat szacowano na 1 miliard koron.

Jednym z kluczowych zadań programu było połączenie Bałtyku z Adriatykiem i Morzem Czarnym. Zaplanowano kanał Odra-Dunaj długości 285,9 km, przeznaczony dla ruchu barek o ładowności do 600 ton (szerokość w lustrze wody ok. 30 m, głębokość średnio do 3 m). Kraków miał otrzymać połączenie ze szlakiem odrzańsko-dunajskim za pomocą kanału długości 130 km, o tych samych parametrach. W Krakowie (na gruntach Płaszowa naprzeciw Dąbia) powstałby wielki port o sześciu dużych basenach. Zamierzano również rozpocząć największą inwestycję programu z 1901 r.: tzw. kanał Wisła-Dniestr o długości 390 km. Łączyło się to z kompleksową regulacją biegu Wisły, stworzeniem odpowiedniego zaplecza oraz zabezpieczeniem przeciwpowodziowym Krakowa i okolic. Po realizacji, Krakowowi z Podgórzem przypadłaby bardzo istotna rola gospodarcza: pośrednika w komunikacji wodnej między szlakami żeglugowymi Odra-Dunaj i Wisła-Dniestr.

W 1907 r. rozpoczęto budowę bulwarów wg projektu inż. Romana Ingardena, znanego projektanta i budowniczego wodociągów krakowskich. Między Kazimierzem a Podgórzem wybrzeża wiślane ujęto w monumentalne mury oporowe o stylistyce architektonicznej spójnie łączącej wpływy historyzmu i modernizmu. Ich przedłużenie w górę i w dół rzeki stanowiły ziemne wały przeciwpowodziowe (z fragmentami murowanymi), w które włączono elementy zrealizowane już w latach 90. XIX w. W partiach omurowanych wykonano brukowane pochylnie zjazdowe, a od stacji Kraków-Grzegórzki (przy Rzeźni Miejskiej) podciągnięto bocznicę kolejową. Omurowany ciąg bulwarów, przylegających do starego mostu Podgórskiego i nowego III mostu, miał bowiem pełnić rolę redy oraz basenu umożliwiającego przeładunek towarów nie wymagających specjalnego sprzętu. Zasadniczy etap realizacji bulwarów zakończył się w latach 1911-12. W tym okresie przystąpiono do budowy portu w Płaszowie (włączonym do Krakowa w 1912 r.) jako zasadniczego centrum przeładunkowego - oraz do kopania kanału Wisła-Dunaj w rejonie Skawiny (pod tą nazwą rozumiało się właściwie wspomniany łącznik z kanałem Odra-Dunaj). Roboty przerwała I wojna światowa; powstał jedynie krótki odcinek kanału z mostami i przepustami oraz jeden basen portowy, używany później jako port zimowy krakowskiej flotylli rzecznej.

Dla obsługi żeglugi na Wiśle władze rządowe zamawiały holowniki. Początkowo były to małe jednostki, jak bocznokołowy parowiec "Dunajec" (49 KM) i tylnokołowy "Neptun" (45 KM). Od około 1910 r. w stoczni c.k. Uprzywilejowanej Fabryki Maszyn L. Zieleniewski na Grzegórzkach powstawała seria znacznie większych jednostek bocznokołowych: "Kopernik", "Tyniec", "Wanda", "Melsztyn". Jednostki te zostały zmobilizowane w 1914 r., uzbrojone i przekwalifikowane na okręty Flotylli Wiślanej austro-węgierskiej marynarki wojennej. Kadłuby kolejnych jednostek budowano w stoczni wojskowej zaimprowizowanej między Wawelem a Mostem Dębnickim, po odholowaniu do stoczni Zieleniewskiego otrzymywały wyposażenie (maszyny parowe itd.). Flotylla operowała na górnej Wiśle. Jej pozostałości przejęte w 1918 roku w Krakowie należały do głównych zaczątków Polskiej Marynarki Wojennej. Proces regulacji Wisły w Krakowie i pod miastem kontynuowano po I i po II wojnie światowej. Plan powstania portu krakowskiego został zarzucony. Po II wojnie światowej na bazie jedynego basenu portowego powstała Krakowska Stocznia Rzeczna; dla celów transportu towarowego i pasażerskiego powołano P.P. "Żegluga Krakowska". Pierwszą w Krakowie realizacją w ramach koncepcji kaskady górnej Wisły był stopień wodny na Dąbiu (zbudowany 1953-61).